Keo, sáp và mật trong tổ ong dú: ba thứ hay bị gọi lẫn

Mở thùng ong dú lần đầu thì thấy một khối nâu sẫm, mọi thứ dính vào nhau, và người mới thường gọi chung tất cả là sáp.

Thực ra có ba thứ khác nhau trong đó, khác về nguồn gốc, công dụng và giá. Phân biệt được thì hiểu được vì sao người ta thu thứ này mà không thu thứ kia.

Sáp: ong tự tiết ra

Sáp do ong thợ tiết ra từ tuyến trên bụng. Đây là thứ duy nhất trong ba thứ mà con ong tự sản xuất hoàn toàn — không cần nguyên liệu từ bên ngoài ngoài thức ăn.

Sáp mới tiết thì nhạt màu, mềm. Với ong mật thì sáp thuần là vật liệu xây bánh tổ — những ô lục giác đều tăm tắp đều là sáp.

Với ong dú thì sáp hầu như không bao giờ ở dạng thuần. Đàn trộn nó với nhựa cây ngay trong quá trình xây, nên thứ ta thấy trong tổ đã là hỗn hợp.

Hệ quả: không tách riêng sáp ong dú được ở quy mô nhà. Người nuôi ong mật bán sáp; người nuôi ong dú thì không.

Keo: nhựa cây ong mang về

Keo bắt đầu từ nhựa cây — ong đi kiếm ở chỗ vỏ bị thương, chồi non, nụ lá, chỗ cành gãy đang rỉ. Gặm một mẩu, vo lại, giắt vào chân sau, mang về.

Về tới tổ thì nhựa thô được nhào với sáp và dịch tiết của ong cho tới khi thành chất dẻo dùng để xây và trám.

Nghĩa là một nửa thành phần của keo đến từ cây, không từ con ong. Và vì ong dú bay gần nên nhựa đó đến từ đúng những cây mọc quanh cái thùng — đó là lý do keo mỗi vườn mỗi khác về màu và mùi.

Với ong dú, keo là vật liệu xây dựng chính: bọng mật, ô ấu trùng, cột chống, cửa tổ — tất cả đều làm bằng nó.

Mật: mật hoa đã qua xử lý

Ong hút mật hoa, mang về, và đàn xử lý nó bằng enzyme cùng việc làm bay bớt nước.

Khác biệt lớn nhất so với ong mật: ong dú không làm bay hơi tới mức đặc như ong mật. Mật của nó nhiều nước hơn, loãng như siro, và chính lượng nước đó cho phép một quá trình lên men nhẹ diễn ra tự nhiên ngay trong tổ — nguồn gốc của vị chua đặc trưng.

Mật được chứa trong bọng hình quả trứng làm bằng sáp trộn nhựa, không phải ô lục giác. Đó là lý do mật ong dú không quay máy được, phải chọc từng bọng cho chảy ra.

Cách phân biệt bằng tay

Khi mở thùng và cầm một mẩu lên:

Để lạnh rồi bóp. Keo giòn, vỡ vụn thành mảnh sắc cạnh. Sáp thuần thì chỉ cứng lại như miếng nến, bóp thì bẹp chứ không vỡ vụn.

Cầm cho ấm. Keo mềm dần, dẻo ra, kéo thành sợi. Sáp mềm ra nhưng không kéo sợi như vậy.

Rửa tay. Keo dính tay rất khó rửa bằng nước và xà phòng — phải xoa dầu ăn hoặc cồn cho mềm ra. Sáp thì dễ hơn nhiều.

Nhưng với ong dú thì phần lớn thứ mình cầm lên là hỗn hợp, nên các phép thử cho kết quả nằm giữa. Càng sẫm màu, càng dính, càng giòn khi lạnh thì tỉ lệ keo càng cao.

Vì sao chuyện phân biệt này có ích

Khi mua: hiểu vì sao keo ong dú lẫn sáp nhiều hơn keo ong mật, và vì sao phần cặn sau khi ngâm cồn thường nhiều hơn — đó là đặc tính chứ không phải dấu hiệu hàng kém.

Khi bán: gọi đúng tên thứ mình bán. Ai nói bán sáp ong dú riêng thì nên hỏi kỹ họ tách bằng cách nào.

Khi thu: biết phần nào lấy được mà không hại đàn. Keo đắp ở khay rãnh và ở mép nắp là phần thừa; keo gắn bọng mật vào vách và cái ống ở cửa tổ là phần đang làm nhiệm vụ.

Khi tận dụng tổ cũ: phần sáp cũ của đàn đã bỏ là mồi dụ đàn hoang tốt nhất — bôi chút vào thùng mồi thì tỉ lệ đàn vào ở cao hơn hẳn, vì mùi đó báo rằng đây là chỗ từng có ong.