Thu keo ong dú mà không làm đàn suy: lấy chỗ nào, lấy bao nhiêu

Câu hỏi đầu tiên người ta hỏi về keo ong dú thường là "lấy thế nào". Câu phải hỏi trước đó là lấy của ai — tức là đàn nào đủ mạnh để mất một phần keo mà không hề hấn.

Vì keo trong tổ không phải phần thừa. Nó đang làm ba việc cùng lúc: giữ cho các bọng mật và ô ấu trùng gắn với nhau, bịt kín mọi khe hở trên vách thùng, và tạo cái ống phòng thủ ở cửa tổ. Lấy đi phần nào thì đàn phải đi kiếm nhựa cây về làm lại phần đó.

Đàn nào lấy được

Nhìn ba dấu hiệu, không cần mở thùng:

Dòng ong ra vào buổi sáng nắng lên. Liên tục, có con mang phấn ở chân về, có con mang về những mẩu nhựa nhỏ màu sẫm — đàn đang sung.

Ống sáp ở cửa tổ. Dày dặn, gọn, được sửa mỗi ngày, có ong đứng canh bên trong. Ống nham nhở hoặc mỏng là đàn chưa đủ sức.

Đã qua ít nhất một năm ở chỗ hiện tại. Đàn mới chuyển về hoặc mới tách ra thì toàn bộ keo nó làm được đang dùng để dựng nhà. Không lấy.

Và về thời điểm: lấy vào mùa đàn đang sung, còn cả mùa hoa dài phía trước. Lấy lúc vùng sắp hết hoa hoặc đầu mùa mưa dài là đẩy đàn vào thế phải vừa cầm cự vừa xây lại.

Ba cách lấy, xếp theo mức hại đàn

Cách một — nhặt phần thừa khi đang làm việc khác. Ít hại nhất, và là cách phần lớn người nuôi vài thùng nên dùng. Mỗi lần mở thùng vì việc khác — kiểm tra định kỳ, lấy mật, chia đàn — thì có sẵn một ít keo dính ở mép nắp, ở gờ miệng thùng, ở chỗ vừa gỡ ra. Gom lại. Không mở thùng riêng chỉ để lấy keo.

Cách hai — đặt khay hoặc nẹp có rãnh. Đây là cách của người làm nghiêm túc. Nguyên tắc ngược với mọi thứ khác trong nghề đóng thùng: thay vì làm thật khít, người ta cố ý tạo ra một chỗ cho đàn đắp keo vào — một tấm gỗ mỏng có xẻ rãnh, đặt ở vị trí đàn hay trám, thường là dưới nắp hoặc dọc một vách. Đàn coi đó là khe cần bịt và đắp keo đầy rãnh. Vài tháng sau nhấc tấm đó ra, gỡ keo, đặt lại.

Cái hay của cách này là keo thu được sạch hơn hẳn — ít lẫn vụn gỗ và mảnh tổ — và đàn không bị phá cấu trúc, vì phần nó đắp vào rãnh vốn là phần thừa ra ngoài.

Cách ba — cạo trực tiếp trong tổ. Hại nhất và nên tránh. Cạo keo ở vách trong nghĩa là phá luôn các mối gắn của bọng mật và ô ấu trùng vào vách. Đàn mất nhiều tuần dựng lại, và nếu làm mạnh tay thì vỡ bọng mật, mật chảy xuống ngập vùng ấu trùng.

Chỉ có một trường hợp nên cạo: tổ đã bỏ. Đàn đã đi, hoặc phần tổ vỡ ra khi chuyển thùng. Lúc đó lấy bao nhiêu cũng được vì không còn ai bị ảnh hưởng.

Lấy bao nhiêu

Không có con số chung, vì nó phụ thuộc sức đàn và nguồn nhựa cây quanh tổ. Nhưng có một nguyên tắc dùng được: lấy phần đàn đắp thêm, không lấy phần đàn đang dùng.

Phần đắp thêm là keo ở rãnh khay, ở mép nắp, ở gờ miệng thùng — những chỗ đàn trám vì thấy có khe, chứ không phải chỗ giữ cấu trúc. Phần đang dùng là keo gắn bọng mật vào vách, keo ở các cột chống trong tổ, và cái ống ở cửa tổ.

Cái ống cửa tổ thì tuyệt đối không đụng vào, dù nó nhìn như một cục keo thừa. Đó là công trình phòng thủ của cả đàn.

Về nhịp: vài tháng một lần là hợp lý với khay rãnh. Lấy dày hơn thì đàn không kịp làm lại, và dấu hiệu là lần sau mở ra thấy rãnh gần như trống.

Sau khi lấy

Keo thô luôn lẫn vụn gỗ, mảnh sáp, đôi khi xác ong. Nhặt tay được phần lớn khi keo còn ấm và dẻo.

Keo để lạnh thì giòn và gãy vụn — nhiều người tận dụng chuyện đó: bỏ keo vào ngăn đá một lúc rồi bóp vỡ, phần vụn gỗ nhẹ hơn tách ra dễ hơn.

Giữ keo nơi mát, kín, tránh nắng. Keo không hỏng nhanh như mật nhưng để nóng thì mềm nhũn, dính vào nhau thành khối và lẫn thêm tạp.

Một điều nên nói trước

Sản lượng keo của ong dú ít. Đàn nhỏ, và phần lớn keo đang làm nhiệm vụ. Người đọc tới đây rồi tính chuyện nuôi ong dú để lấy keo làm nghề nên biết con số thực tế trước, thay vì biết sau khi đã đóng xong mấy chục thùng và đặt khay vào từng cái.

Nó là nguồn thu thêm đáng kể cho người đã nuôi sẵn, không phải một hướng kinh doanh tự đứng được.