Keo ong dú thật, keo pha và keo đội lốt: phân biệt bằng tay và bằng cồn

Keo ong là món dễ pha hơn mật rất nhiều, vì hai lý do. Người mua hầu như không biết keo thật phải trông thế nào — khác với mật, ai cũng đã nếm mật thật ít nhất một lần. Và keo được bán dưới nhiều dạng đã qua chế biến, nên pha ở khâu nào cũng khó truy.

Bốn phép thử dưới đây làm được ở nhà và không cần dụng cụ gì đặc biệt. Nhưng nói trước: không phép nào trong bốn phép đó chắc chắn bằng thứ ở cuối bài.

Thử một: nhiệt độ

Đây là phép đơn giản nhất và loại được nhiều hàng pha nhất.

Keo ong thật đổi tính chất rõ rệt theo nhiệt độ. Để lạnh — ngăn mát hoặc ngăn đá một lúc — thì nó cứng và giòn, gõ hoặc bóp là vỡ vụn thành mảnh sắc cạnh. Cầm trong tay cho ấm lên thì mềm dần, dẻo ra, nhào được, và kéo thành sợi.

Keo pha nhiều sáp thì không giòn khi lạnh — nó chỉ cứng lại như miếng sáp nến, bóp thì bẹp chứ không vỡ vụn. Đây là khác biệt cảm nhận được ngay bằng tay.

Thử hai: cồn

Keo ong tan trong cồn, không tan trong nước. Đây là tính chất cơ bản và cũng là cơ sở của mọi cách dùng keo ong ở dạng lỏng.

Bỏ một mẩu nhỏ vào ít cồn, để vài giờ rồi nhìn. Keo thật cho dung dịch màu nâu tới nâu đỏ, hơi đục, và luôn còn lại phần cặn không tan — đó là sáp và tạp chất cơ học, chuyện bình thường.

Đáng nghi khi: dung dịch trong veo màu vàng nhạt như nước trà loãng, không cặn gì — hướng nhựa thông; hoặc phần lớn mẩu keo không tan mà chỉ mềm ra và nổi lên — hướng pha nhiều sáp.

Thử tiếp bằng nước: nhỏ vài giọt dung dịch cồn vào ly nước sạch. Keo ong thật làm nước đục như sữa ngay lập tức. Đây là phản ứng rõ và dễ nhìn.

Thử ba: mùi và vị

Keo ong dú có mùi nhựa cây — ấm, hơi hắc, thoảng mùi gỗ và mùi sáp. Mùi mạnh hay nhẹ tuỳ vùng, tuỳ loại cây đàn kiếm được nhựa, nên khác nhau giữa các mẻ là bình thường chứ không phải dấu hiệu hàng pha.

Đáng nghi là mùi thông rõ rệt kiểu dầu thông công nghiệp, hoặc gần như không mùi gì.

Về vị: nhấm một mẩu rất nhỏ thì keo thật đắng chát và làm tê nhẹ đầu lưỡi, dính vào răng rất khó gỡ. Cảm giác tê đó là dấu hiệu khá đặc trưng. Keo pha nhiều sáp thì nhạt, chỉ thấy vị sáp, không tê.

Lưu ý: chỉ nhấm một mẩu rất nhỏ, và ai từng dị ứng với sản phẩm từ ong thì đừng thử.

Thử bốn: rửa tay

Phép này nghe buồn cười nhưng nhiều người nuôi dùng thật. Keo ong thật dính tay rất khó rửa bằng nước và xà phòng, phải xoa dầu ăn hoặc cồn cho nó mềm ra rồi mới rửa được.

Thứ gì dính tay mà xả nước là trôi thì không phải keo ong.

Cái bốn phép thử không bắt được

Phải nói thẳng chỗ này, vì nhiều bài viết về chủ đề này dừng lại ở bảng trên và để người đọc tưởng mình đã an toàn.

Keo ong mật bán dưới tên keo ong dú thì không phép thử nào ở trên phát hiện được. Cả hai đều là keo ong thật, đều giòn khi lạnh, đều tan trong cồn, đều làm đục nước, đều tê lưỡi. Khác biệt nằm ở thành phần và ở lượng — những thứ cần phòng thí nghiệm, không cần cái bếp.

Và vì keo ong dú hiếm hơn nhiều nên đây là kiểu đánh tráo có động cơ rõ nhất.

Tương tự, keo ong dú thu từ đàn đã bị lấy quá tay, hoặc thu từ tổ đã mốc, thì vẫn là keo ong dú thật và vẫn qua hết các phép thử — nhưng không phải thứ nên mua.

Thứ đáng tin hơn mọi phép thử

Là biết keo đến từ đâu: trại nào, vùng nào, thu mùa nào, thu bằng cách nào.

Nghe như câu trả lời lười, nhưng với mặt hàng mà phép thử tại nhà không phân biệt nổi hai loại đều-là-thật thì nguồn gốc là thứ duy nhất còn lại. Người nuôi bán keo của chính trại mình thường kể được ngay: đàn ở đâu, quanh đó cây gì, thu bằng khay rãnh hay nhặt lúc mở thùng.

Và có một dấu hiệu nhỏ đáng tin hơn người ta tưởng: người bán có nói trước phần không đẹp không. Rằng mẻ này màu nhạt hơn mẻ trước vì khác mùa; rằng keo còn lẫn ít vụn gỗ; rằng năm nay thu được ít. Người chỉ nói cái hay và hứa cả công dụng thì đó là người bán hàng, không phải người nuôi.